Twintig jaar groei, welvaart en voorspoed in Brainport Eindhoven
De Engelsen hebben er een mooie uitdrukking voor: Your reputation precedes you. Da’s het geval met Brainport. De groei en welvaart door de economische succesformule van Zuidoost-Brabant wordt vaak beschouwd als een prestatie van welhaast Bijbelse proporties die alleen in Silicon Valley zijn gelijke kent. Inclusief mythevorming. Het succes kent bovendien vele vaderen. Als organisatie bestaat Brainport twintig jaar. Achter de schermen hebben velen hun ziel en zaligheid gegeven om van deze economische aanjager een succesvolle regionale verbinder te maken. Een kleine geschiedenis van Brainport, waarover in het najaar een kloek boek verschijnt.
Tekst: Hans Matheeuwsen | Foto’s: Adobe Firefly, ASML, DCI Media, HTCe
Brainport Eindhoven is de bestuurlijk gekozen naam voor de mainport Eindhoven, een status die de regio tien jaar geleden verwierf. Een mainport is een groot, internationaal economisch knooppunt in Nederland. Amsterdam is een knooppunt, vanwege onder andere Schiphol, en Rotterdam, door de haven. Tijdens de oprichting van de Stichting Brainport, in 2005, kozen de betrokken bestuurders, onder leiding van hun voorzitter Alexander Sakkers, tevens burgemeester van Eindhoven, voor de naam Brainport. Die werd al genoemd in de Haagse nota Ruimte. Alle andere claims van ‘bedenkers’ kunnen naar het rijk der fabelen worden verwezen. Als vertrekpunt voor het ontstaan van Brainport wordt over het algemeen de economische crisis van begin jaren negentig genomen. Als gevolg van de toegenomen concurrentie in Azië stond Philips op omvallen. Door de operatie Centurion vielen weliswaar tienduizenden ontslagen, waaronder duizenden in de regio, maar werd het bedrijf gered. In 1993 ging ook nog eens die andere lokale industriële icoon DAF failliet. Eindhoven dreigde een achterstandsgebied te worden. De vergane glorie van Detroit in Amerika was het voorbeeld van nachtmerrie-achtige proporties.
Burgemeester Rein Welschen ondernam actie om de regionale economie weer op gang te krijgen. Daarvoor zocht hij toenadering tot bestuursvoorzitter Henk de Wilt van de Technische Universiteit Eindhoven (TU/e) en voorzitter Theo Hurks van de Kamer van Koophandel. Het was de start van de veelgeroemde samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen in de regio. Dit model kreeg de naam triple helix. Samen met industriëlen bedachten zij een programma, Stimulus, dat de Europese Unie finan-
cieel steunde door de regio als ‘doelstelling 2’-gebied aan te wijzen. De gemeenten in Zuidoost-Brabant legden elf gulden per inwoner bij. Hiermee konden projecten van het bedrijfsleven worden uitgevoerd. Stimulus kreeg in Horizon een opvolger. Dit werd gedragen door de regionale economische dienst NV Rede. Elies Lemkes-Straver trok de kar. Zij werd in 2005 de eerste directeur van de Stichting Brainport, die in 2006 met Brainport Operations BV een eigen uitvoeringsorganisatie kreeg. Ook ambtenaren van de gemeenten Eindhoven, Veldhoven en Best en medewerkers van de TU/e, Fontys en Tilburg University werden hier gedetacheerd. Lemkes was de eerste directeur. Brainport Operations fuseerde in 2010 met de NV Rede en werd omgedoopt tot Brainport Development. Ook dat viert zijn twintigjarig bestaan.
Philips speelde een allesbepalende rol in de heropstanding van Eindhoven én de regio’
Philips
Onder invloed van deze ontwikkelingen worstelde de regio zich uit het economische (en sociale) dal. Samenwerking is het toverwoord in de romantische mythevorming rondom Brainport. Om te beginnen zou samenwerking in de Brabantse volksaard zitten. Vaak wordt gewezen naar de boeren in de Kempen die vroeger moesten samenwerken om te overleven. De arme zandgronden van Brabant brachten te weinig op om van te leven. Brabanders houden bovendien van aanpakken. Van de hands on-mentaliteit zou Brainport nu nog steeds profiteren. Het feit dat de bevolking overwegend katholiek was en dus gevoel voor gemeenschapszin had, is eveneens een factor van betekenis.
Philips speelde een allesbepalende rol in de heropstanding van Eindhoven én de regio. We praten dan over de tweede helft van de jaren negentig en het eerste decennium van 2000. Het concern, dat in dezelfde periode ernstig afslankte, introduceerde de open innovatie. Nadat het hoofdkantoor verhuisde naar Amsterdam stelde Philips zijn kroonjuweel, de High Tech Campus met daarop het veelgeprezen NatLab, open voor derden, met als doel om daarmee samen te werken. Bij open innovatie wisselen bedrijven kennis uit en werken ze samen om tot een product te komen. Philips, dat zich in 1891 in Eindhoven vestigde, bracht de ondernemingsgeest in. Vanwege het sociale beleid, én het feit dat de halve stad werkzaam was voor ‘de kumpany’, drong het halverwege de vorige eeuw door tot in de haarvaten van de samenleving. Mensen waren trots op de prestaties van de multinational, zijn producten en verworvenheden, waaronder de Philips Sport Vereniging, die in de afgelopen jaren uitgroeide tot exponent bij uitstek van Brainport Eindhoven, dat als merknaam alweer enige jaren trots op het shirt prijkt. Waarmee de cirkel een soort van rond is. Zelfs Helmond Sport heeft ervoor gekozen Brainport als shirtsponsor te voeren. Zij het zonder de toevoeging ‘Eindhoven’…
Hotspot
Groei, (brede) welvaart en voorspoed zijn synoniem geworden voor Brainport. Maar eerst moest in 2008 en de jaren erna de internationale kredietcrisis worden overwonnen. Burgemeester Rob van Gijzel riep op zijn kamer de ‘captains of industry’ bij elkaar. Samen bedachten zij diverse maatregelen om te voorkomen dat de regio opnieuw in een crisis gedompeld zou worden. De korte lijntjes – als gevolg van de diverse netwerken waarbinnen beslissers elkaar ontmoetten en samenwerkten, waaronder de fameuze Eindhovensche Fabrikantenkring – in 1944 mede opgericht door Frits Philips -, hielpen een handje.
Een opsteker voor de regio was de verkiezing tot slimste regio van de wereld in 2011. Burgemeester Rob van Gijzel haalde de prijs op in New York met een bescheiden delegatie uit Brainport en schreeuwde het van de daken, met name in Den Haag waar hij de deur platliep voor financiële steun. Door de uitverkiezing vestigde Brainport zijn internationale reputatie als hotspot voor innovatie. ASML gold als voorbeeld, hoewel het bedrijf ups en downs kende, evenals de High Tech Campus. De TU/e trok steeds meer studenten uit het buitenland aan. TNO vestigde zich hier. Aangevoerd door Philips werkte de regio internationaal in toenemende mate samen, onder andere met Aken en Leuven. De ambities reikten welhaast tot in de hemel, en waarom niet?
Ondertussen was Brainport nog steeds officieel geen mainport. De opeenvolgende kabinetten aarzelden. Tot frustratie van Van Gijzel, die wegliep uit een overleg met premier Mark Rutte. Binnen de Stichting Brainport werd een actie-agenda opgesteld om bedrijvigheid aan te trekken en Den Haag tot investeren bereid te krijgen. Brainport-directeur Imke Carsouw hield de gemeenten aan boord. Binnen het Brainport-bestuur ontbrandde een richtingenstrijd die leidde tot een nieuwe strategie en nieuw succes. Paul van Nunen volgde Carsouw op als directeur, en is dat nog steeds. Onder zijn hoede groeide Brainport Development in de afgelopen jaren uit tot een organisatie van meer dan honderd werknemers. Een rechtstreeks gevolg van de toegenomen activiteit én het (internationaal) economisch belang van de regio.
Wereldspeler
Van Gijzels opvolger John Jorritsma haalde in 2016 de mainport-status binnen waardoor ook eindelijk de overheid ging investeren in de ‘Brainportregio’. De Stichting Brainport en Brainport Development ontwikkelden samen met partners Rijk en regio in de afgelopen tien jaar tal van – strategische – investeringsprogramma’s zoals de Brainport Nationale Actie Agenda (2018), de Regiodeal Brainport Eindhoven (2018), de Brainport Deal (2022) en hadden invloed op het ontstaan van het (Rijks-) Project Beethoven (2024) en de Regio Deal ‘Thuis in Brainport’ (2024).
Het verhaal is genoegzaam bekend: de miljarden stromen binnen, waarvan overigens het regionale bedrijfsleven een aanzienlijk deel voor zijn rekening neemt. De Veldhovense chipmachinefabrikant ASML werd wereldspeler. In zijn kielzog ontwikkelde zich een ecosysteem van toeleveranciers die hun bijdrage leveren aan de geavanceerde systemen waarmee chips kunnen worden gemaakt. De Brainportregio telt bijna zevenduizend high tech bedrijven. Vanwege de verwachte groei van ASML is er grote behoefte aan talent, woningen, wegen, zorg en voorzieningen als (basis)scholen. Alleen al in Eindhoven zijn plannen voor de bouw van tientallen woontorens. In de regio komt er een inwoner-aantal in de orde van grootte van Helmond bij.
Brainport is Brainport omdat we zijn wie we zijn’
Balans
Geen wonder dat de Brainportregio onder druk staat. De huidige doorontwikkeling, ook wel aangeduid als schaalsprong, kent zijn eigen uitdagingen. De belangrijkste is de bewaking van de balans tussen toenemende economische activiteit en de leefbaarheid. Brede welvaart is hét thema van dit moment. Hoe zorgt de regio ervoor dat iedereen kan meedoen en meeprofiteert van de voorspoed? Duidelijk is dat dit zeker nog niet het geval is. Burgemeester Jeroen Dijsselbloem maakte de oprichting van de vereniging Brainport voor Elkaar bekend waarbinnen bedrijven helpen om sociaal-maatschappelijke problemen op te lossen. Een ander initiatief is de oprichting van het Brainport Partnerfonds, dat geheel gefinancierd wordt door het regionale bedrijfsleven, met als doel om mee te investeren in betere bereikbaarheid, de versnelde bouw van betaalbare woningen, het opleiden van technisch talent, de arbeidsmarkt, kansengelijkheid en sociale cohesie. Het hele ecosysteem neemt medeverantwoordelijkheid voor de maatschappelijke opgaven. De 21 gemeenten in Zuidoost-Brabant, verenigd in de Metropoolregio Eindhoven, doen dat elk voor ‘de opdracht’ waarvoor ze staan, vaak in vorm van woningbouw – in totaal 62.000 nieuwe woningen tot 2030 -, en uitbreiding van voorzieningen. Er wordt een voortdurend beroep op de landelijke overheid gedaan. Of het nu gaat om de broodnodige vesteringen in innovatie (rapport-Wennink, een fabriek voor de productie van fotonische chips), of de levering van stroom. Ondertussen maakt Brainport afspraken met omliggende grote gemeenten, tot in Vlaanderen aan toe, voor spreiding van de groei.
Schouders
De regio Eindhoven kent een historie van bijna 150 jaar van economische groei, gebouwd op een positief vertrouwen in de toekomst, een mentaliteit van aanpakken, openheid (iedereen is welkom) en de wil tot samenwerking. De huidige tijd past in het beeld van een voortdurende opgaande lijn. Waar in de vorige eeuw Philips de kar trok, biedt nu een conglomeraat van high tech (maak)bedrijven kansen, waarbij de focus zich steeds verder verbreedt, denk aan fotonica en defensie.
Brainport steunt op de schouders van velen. Achter de schermen zijn zowel de Stichting Brainport als Brainport Development al twintig jaar dienstbaar aan de ambities van de regio als belangenbehartiger, onderzoeker van potentieel, verbinder, oliemannetje dat de motor lopend houdt en vliegwiel van de ontwikkelingen. In het najaar verschijnt de officiële ‘biografie’ van Brainport, die een uitgebreide en gedetailleerde inkijk geeft in de processen die tot het – economische – succes van de regio hebben geleid. Wie daarin op zoek gaat naar dé formule zal worden teleurgesteld. Die bestaat niet.
Wie we zijn
Mensen zijn dé succesfactor van Brainport. Hun ondernemingsgeest, hun drive, hun ingenieursmentaliteit in combinatie met hun wil tot samen-werken. Vertrouwen wordt genoemd, een open mind en ja: onze Brabantse volksaard. We houden van actie. Philips schiep de voorwaarden, het Godvrezende geloof stimuleerde ons gevoel voor het nemen van verantwoordelijkheid en zorg voor en om elkaar. We willen vooruit; bouwen aan onze samen-leving. De gunfactor is een pijler, geluk speelt een rol. Maar geluk is volgens Seneca wat er gebeurt als de voorbereiding de kans ontmoet. We zijn blijkbaar goed in kansen zien en het creëren van de juiste omstandigheden, al is het afwachten of de rest van de wereld de potentie van alle inspanningen herkent. Dat kan jaren duren. ,,Brainport is Brainport omdat we zijn wie we zijn”, verklaarde voormalig ASML-ceo Peter Wennink ooit. Laten we het daar maar op houden. Meer is er niet. Jawel: we vieren de successen ook graag samen, of het nu het kampioenschap van PSV betreft, carnaval, groots met Guus of ‘Bij ons in Brabant’ in het Philips Stadion. De beste ideeën ontstaan bovendien onder het genot van een vers getapt biertje. Gebrouwen in de Brainportregio. What else?
