Honderd jaar Den Elzent
Midden vijftiende eeuw groeiden langs de Dommel ten zuiden van het stadje Eindhoven zoveel elzen dat het gebied in documenten uit 1440 werd aangeduid als Den Elzent. De elzen hebben weliswaar plaatsgemaakt voor huizen, tuinen en het Stadswandelpark, maar groen is villawijk Den Elzent, die dit jaar zijn honderdjarig bestaan viert, nog steeds. Dat is ook te zien op de fraaie foto’s in het boek Honderd Jaar Den Elzent, dat ter gelegenheid van het jubileum werd samengesteld en op 11 januari officieel wordt gepresenteerd.
Tekst: Runa Hellinga | Foto’s: Mirella Sleenhoff
De presentatie van het boek vormt de afsluiting van een jubileumjaar waarin de wijk met een gezellig samenzijn voor de volwassenen en een feestmiddag voor de kinderen aandacht besteedde aan het heden en de toekomst van Den Elzent. In Honderd Jaar Den Elzent staat het verleden centraal. Het boek is een geheel vernieuwde uitgave van de Historie van Den Elzent die Olga Timmer, wijkbewoner sinds 1999, 25 jaar geleden schreef. Toen ze in de wijk kwam wonen, voelde ze zich er meteen thuis en werd actief in de wijkvereniging. Zo raakte ze geïnteresseerd in de geschiedenis van Den Elzent. Het boek, dat destijds werd uitgegeven in samenwerking met de Heemkundevereniging, schreef ze in haar vrije tijd. De nieuwe uitgave is een samenwerking van Timmer en meerdere wijkbewoners. Het oude boek werd aangevuld met nieuw materiaal, nieuwe foto’s en vooral ook met veel verhalen van wijkbewoners.
Honkvastheid
Wat Den Elzent zo aantrekkelijk maakt om er te wonen? Timmer en Do van Rijn, voorzitter van de lustrumcommissie, hoeven over het antwoord niet lang na te denken. De ruime, groene tuinen, de architectuur, de lanen met magnolia’s die in het voorjaar rijkelijk bloeien en niet te vergeten de ligging: aan de ene kant vlak bij het centrum van Eindhoven, aan de andere kant loop je via het Stadswandelpark zo de Genneper Parken in. „Die ligging zo dicht bij de natuur is echt een verschil met het Villapark, dat ingeklemd ligt tussen het spoor en de stad”, zegt Van Rijn. Dat anderen het net zo’n aangename wijk vinden, blijkt wel uit de honkvastheid van veel bewoners. „Sommige huizen worden al drie of vier generaties door dezelfde familie bewoond en diverse mensen die in de wijk zijn opgegroeid, keren er ook weer terug om een huis te kopen”, vertelt Van Rijn. Daardoor is het een hechte wijk waar mensen elkaar kennen en zo nodig op elkaar letten, met buurtborrels en met walking dinners, waarbij de deelnemers verschillende huizen in de buurt aandoen.
Buitenplaats
Den Elzent was na het Villapark de tweede villawijk in het snelgroeiende Eindhoven aan het begin vorige eeuw. De wijk is gebouwd op een buitenplaats die werd gesticht door tabaksfabrikant H.F.C. Coolen en die in 1876 werd verkocht aan de Amsterdamse koopman B.H.A. Sinkel – inderdaad de man van de Winkel van Sinkel. Die liet er een tuin aanleggen in Engelse landschapsstijl en legde daarmee de basis voor het latere Stadswandelpark.
De bouw van Den Elzent ging van start in 1920, kort na de samenvoeging van de gemeenten Stratum, Gestel, Strijp, Woensel, Tongelre en Eindhoven tot het nieuwe Groot-Eindhoven. Maar de plannen voor een nieuwe woonwijk stammen nog uit de tijd dat Stratum een zelfstandige gemeente was. Die gaf in 1916 architect Joseph Cuypers en stadsarchitect L.J.P. Kooken in 1916 de opdracht een stedenbouwkundig ontwerp voor de uitbreiding van Stratum te maken. Ze kwamen met een plan, geïnspireerd op de Engelse tuinsteden, met veel groen en betaalbare woningen en werkplaatsen voor arbeiders en ambachtslieden en met voor de meer gegoede burgers een villawijk, Den Elzent.
Stratumse sigaren- en textielfabrikanten, waaronder de Van Abbes, ondernemers, artsen en andere notabelen behoorden tot de eerste bewoners, met daarnaast hoger Philipspersoneel, al speelde dat bedrijf een veel minder belangrijke rol in de ontwikkeling in Den Elzent dan in andere Eindhovense wijken. Den Elzent is ook de geboortegrond van een van Eindhovens belangrijkste bedrijven. Hub van Doorne trok met een platte kar door de wijk en maakte er als smid menige smeedijzeren trapleuning voor hij met zijn broer in een eigen werkplaats aanhangwagens ging maken in Van Doorne’s Aanhangwagen Fabriek, DAF dus.
Sommige huizen worden al drie of vier generaties door dezelfde familie bewoond’
Beschermd stadsgezicht
Met hun steile daken, erkers en glas-in-loodramen zijn de villa’s in Den Elzent een typische afspiegeling van hun tijd. Minder grandioos misschien dan sommige villa’s in het Villapark, maar de statige panden omringd door ruimte tuinen en veel groen op straat – de magnolia’s maakten deel uit van het oorspronkelijke ontwerp – geven de wijk wel zijn monumentale karakter waar in de loop der tijd gelukkig weinig van verloren is gegaan.
Den Elzent bleef grotendeels gespaard van de twee grote bombardementen die Eindhoven troffen in de Tweede Wereldoorlog en van de sloopdrift van de jaren vijftig en zestig. Niet helemaal, trouwens: er raakten wel huizen beschadigd in de oorlog en bij de aanleg van de P.C.zn. Hooftlaan midden jaren vijftig sneuvelde een aantal statige villa’s langs de Stratumse Dijk.
Na een brand in 1957 ging in 1963 de sloophamer in Huize Sancta Ursula, de oorspronkelijke villa van tabaksfabrikant H.F.C. Coolen, die vanaf 1930 als gemeentehuis van Eindhoven had gediend. Daarmee verdween een van de markantste gebouwen uit de wijk om plaats te maken voor een ander opvallend gebouw: het Parktheater. Andere gebouwen uit de tijd voor de bouw van de villawijk zijn gelukkig wel blijven bestaan, zoals het Stadspaviljoen in het Stadswandelpark, ooit het koetshuis van de familie Sinkel. Timmer: ,,Sinds 2003 is Den Elzent beschermd stadsgezicht, wat betekent dat je aan de buitenkant van de huizen niet veel mag veranderen”. Ook binnen, vertelt ze, hebben veel villa’s nog talloze originele details die door bewoners vaak worden gekoesterd en gerestaureerd.
Sommige huizen worden al drie of vier generaties door dezelfde familie bewoond’
Wandelingen
Voor wie de wijk beter wil leren kennen, bevat het boek drie wandelingen. De eerste gaat door het Stadswandelpark en langs de culturele monumenten daaromheen. De tweede door Elzent-Noord, het oudste deel van de wijk, met villa’s, scholen en monumenten, waar in het stratenpatroon nog de oude landwegen van vroeger terug te vinden zijn. De derde leidt door Elzent-Zuid, gebouwd in de jaren dertig en vijftig, waar Philips in de jaren dertig het Gezellenhuis bouwde, bedoeld voor jonge, ongehuwde werkneemsters, maar uiteindelijk nooit echt voor dat doel gebruikt, al huisvestte het bedrijf er in de jaren vijftig wel Spaanse ‘gastarbeiders’. Het boek zelf is een bewijs van de verbondenheid en betrokkenheid van de wijkbewoners. Timmer: „Het kon alleen maar tot stand komen dankzij al die mensen die foto’s, brieven en ander materiaal ter beschikking hebben gesteld en dankzij de persoonlijke verhalen die mensen ons wilden vertellen.”
