Bedreigd (?) natuurschoon in de stad
Tot 2040 wil Eindhoven 40.000 woningen toevoegen aan de woningvoorraad. Dat zijn net zoveel huizen als er in heel Helmond staan. Aan de noordkant van de stad bevindt zich nog een oorspronkelijk stukje groen: Esp. De vraag is voor hoe lang nog…?
Tekst & Foto’s: Martin van Rooij
en verborgen pareltje. Zo kwalificeren groenmensen Esp, het gebiedje dat Son van Eindhoven scheidt. Je moet het maar net weten te liggen anders rijd je er zonder erg voorbij. Verlaat Eindhoven over de J.F. Kennedylaan in noordelijke richting en het ligt aan je rechterkant zodra je de bebouwde kom uit bent. Het is niet bijzonder groot en als je er rondwandelt vraag je je misschien af: is dit het nou? Zo zul je er tevergeefs zoeken naar veteraanbomen. Toch is het gebied al eeuwenoud. Hoe weten we dat? En waar zie je dat aan?
Hier biedt internet uitkomst. Op de site www.topotijdreis.nl vind je de oudste maatvaste landkaarten van ons land. Die liggen als het ware over elkaar, in lagen. Zoek op ‘Esp’ en ga met de schuif-
regelaar links terug in de tijd. Dan valt op dat de verkaveling en de padenstructuur al ruim twee eeuwen onveranderd zijn. Denk de lichtmasten en de bestrating in het gebied weg en beeld je in dat er graan op de akkers staat in plaats van maïs en je waant je twee eeuwen terug in de tijd – in de stad waar de toekomst wordt bedacht.
Leonhard Schrofer, gepensioneerd stadsecoloog van de gemeente Eindhoven, beaamt dat Esp bijzonder is. Hij was jarenlang verantwoordelijk voor de versterking van de Eindhovense stadsnatuur. „Een van eerste dingen die ik deed toen ik in dienst van de gemeente kwam, was een rondje maken langs de randen van de stad. In de eerste maanden heb ik het hele buitengebied bezocht, veel foto’s gemaakt en de zaak op kaart gezet. Ik zag al meteen dat Esp mooi was en de moeite van het behouden waard.”
Esp is een puntgaaf wandelgebied dat je op allerlei manieren kunt doorkruisen’
Twee bijzondere kenmerken
Oorspronkelijke landschappen hebben we in Nederland niet meer, aldus Schrofer. „Alles in ons land is gecultiveerd, met andere woorden: in cultuur gebracht door de mensen. Soms al lang geleden. In Esp is dat goed te zien aan twee bijzondere kenmerken: bolle akkers en bijzonder gesnoeide bomen. Bolle akkers ontstonden doordat boeren eeuwenlang mest uit de potstal op het land brachten om de grond te verbeteren, in het midden wat meer dan aan de randen. Zo zijn, heel geleidelijk, de bolle akkers ontstaan. Als je midden op zo’n akker staat, sta je al gauw een meter hoger dan op het pad dat de akker begrenst.”
Stoven
Dat je op Esp geen oude bomen vindt, houdt verband met de manier waarop het gebied al die eeuwen werd gebruikt. „Hout was nodig om te overleven: om te stoken, huizen mee te bouwen en gereedschap van te maken. Als je stookhout nodig had, kapte je een relatief jonge boom. Een oude boom gaf veel te veel werk: al dat kappen en zagen. Bovendien waren die stukken hout veel te zwaar. Kortom: je kapte een stammetje. Uit de wortels schoten weer nieuwe loten op. Die werden na verloop van tijd ook weer gekapt op maaiveld. Zo kreeg je bomen met een heel typische vorm, zogenaamde stoven van soms ettelijke meters breed. Daarvan staan er nog een paar van in het gebied. En die zijn dus wel eeuwenoud.”
De Eindhovense gemeenteraad kan ieder moment besluiten om er bedrijventerrein van te maken’
Veel mensen maken zich zorgen over het verlies van natuur. Ook Schrofer is bezorgd, al moet je volgens hem alles zien in historisch perspectief. „Neem de luchtkwaliteit. Die is de laatste jaren flink verbeterd. Met de kwaliteit van ons oppervlaktewater is het daarentegen slecht gesteld. We hebben 23 jaar de tijd gehad om ons oppervlaktewater te laten voldoen aan de Kaderrichtlijn Water die op 1 januari 2027 ingaat en we zitten pas op twee procent. Al die jaren hebben we veel te veel dierlijke mest uitgereden. Die deadline halen we nooit meer.” En hoe zit het met de hoeveelheid bos in Nederland? Schrofer: „Die is redelijk. Kijk, toen er nog geen mensen woonden in ons land, bestond wat we nu Nederland noemen geheel uit bos en moeras. Toen de mens kwam, werd veel bos gekapt om te stoken en te bouwen. Rond 1800 was er nog maar een half procent bos. Rond 1880 besloot de overheid dat er meer bossen moesten komen. Dat was overigens niet omdat men vond dat de natuur er slecht voor stond. De redenen waren vooral economisch. Hout was nodig om te bouwen en te stoken en houtbouw leverde meer op dan heidegrond die ongeschikt was voor landbouw. Bovendien was bosbouw een vorm van werkverschaffing.” En nu? Schrofer: „Op dit moment zitten we op ongeveer tien procent. Dat lijkt best veel, maar in Duitsland is 35 procent bos.”
Puntgaaf wandelgebied
Terug naar ‘Esp Noord’, zoals het bij de gemeente formeel heet. Volgens Schrofer is Esp door de gemeente aangemerkt als een zogenaamd reserveringsgebied. „Dat betekent dat het weliswaar landelijk gebied is maar dat het gereserveerd is voor een andere bestemming. De Eindhovense gemeenteraad kan ieder moment besluiten om er bedrijventerrein van te maken. Dan gaat het gebied eraan.” Hij zou het een onverstandig besluit vinden. „Als je in de stad net zoveel huizen bij wilt bouwen als er in Helmond staan, zorg er dan ook voor dat er net zoveel groen bij komt als er in Helmond is. Esp is een gebied van hoge cultuurhistorische en landschappelijke waarde met prachtige eikenlanen. Een puntgaaf wandelgebied dat je op allerlei manieren kunt doorkruisen. Een pareltje zoals Esp zou je moeten behouden.”
_____________________________________
Esp: klein maar fijn
Esp wordt aan de noordzijde begrensd door een bedrijventerrein in Son en aan de zuidkant door bedrijventerrein Esp in Eindhoven. Aan de westkant vormt de J.F. Kennedylaan de grens, aan de oostzijde de Eindhovenseweg. Het gebied meet ongeveer zes hectare en ligt tamelijk geïsoleerd. Dieren hebben daar overigens geen last van, zeker vogels niet. Daarnaast vind je in het gebied vossen, dassen, bunzings, hermelijnen en reeën. Er staan uitsluitend inheemse boomsoorten, hoewel de meeste daarvan oorspronkelijk van elders komen. Denk aan de Amerikaanse eik en bijvoorbeeld eiken die van oorsprong uit Duitsland, Frankrijk en Italië komen.
_____________________________________
