Next Nature viert zestigjarig bestaan iconische ‘vliegende schotel’
Het Evoluon bestaat zestig jaar. Het markante gebouw groeide al snel na de opening in 1966 uit tot hét icoon van Eindhoven dat symbool stond voor de technologische vooruitgang van de stad en de regio. In 1989 sloot Philips het educatief technologiemuseum voor publiek. In 2022 (her)opende de Stichting Next Nature het Evoluon en richtte er een volgende generatie wetenschaps- en technologiemuseum in. Sindsdien kan de opvallende ‘vliegende schotel’ weer worden bezocht en bekeken, zoals duizenden busladingen nieuwsgierige scholieren uit Nederland en België vroeger al deden. „Het Evoluon maakt wie we zijn”, betoogt Stefan de Bever.
Tekst: Hans Matheeuwsen | Foto’s: DCI Media, Philips Company Archives, Next Nature Museum
Zestig jaar na dato spreekt het Evoluon nog altijd tot de verbeelding. Niet per se als museum maar vooral ook als architectonisch hoogstandje. De architecten Louis Kalff, destijds hoofd van Philips Design, en Leo de Bever ontwierpen ter gelegenheid van het 75-jarig bestaan van Philips een futuristisch, ‘discus-vormig’ gebouw dat anno 2026 amper aan slijtage onderhevig lijkt. Los van de verschijningsvorm was de uitvoering bijzonder. Als werkstudenten – waarvan ik er tussen 1980 en 1987 één was; mijn vader werkte er ook – leerden we de bijzondere bouwtechnische details uit ons hoofd.
Het Evoluon bestaat uit twee schalen met een diameter van 77 meter (de vijver heeft eenzelfde doorsnede!) die rusten op twaalf acht meter hoge v-vormige kolommen. In de rand van de top- schaal zijn 48 vensters geplaatst (die vroeger beurtelings kleurig oplichtten). De schaal zelf is opgebouwd uit 822 zeshoekige betonnen elementen die elk 1.200 kilo wegen. De druk van de bovenschaal op de onderschaal wordt mede opgevangen door ringvormige staalkabels die samen een lengte van 169 kilometer hebben. Het geheel weegt vijftienduizend ton.
De expositieruimte bedraagt zesduizend vierkante meter verdeeld over drie ringen onder de koepel. Na 1989 nam Philips het Evoluon in gebruik als congrescentrum. Daartoe werd een auditorium gebouwd naast het gebouw. Naast het Evoluon staat ook een betonnen mast van zestig meter hoog met klokken, tv-antennes en licht- en radarinstallaties. Het oorspronkelijke ontwerp voor het omliggende park van de kunstenaars Constant, Volten, Haber en Clough werd door Philips afgewezen en nooit uitgevoerd. Inmiddels hebben de huidige eigenaren van het Evoluon, de projectontwikkelaars Lee Foolen & Marc Reijs, plannen voor de bebouwing van een deel van het park.
De schaal zelf is opgebouwd uit 822 zeshoekige betonnen elementen die elk 1.200 kilo wegen’
Bizar
Architect Stefan de Bever bewaakt de legacy van zijn vader. Hij bezit nog de ontwerp-schetsen van Leo. Het Eindhovense bureau De Bever Architecten bestaat 130 jaar. Stefan is betrokken bij de plannenmakerij voor en rondom het Evoluon. Hij herinnert zich vooral alle geluiden van de demonstraties nog. De Bever roemt de internationale uitstraling van het gebouw. Het is bovendien een van de weinig Eindhovense voorbeelden van monumentale, zij het wat ‘excentrieke’, wederopbouwarchitectuur in Nederland, laat hij in een boek zien. „Het staat zelfs prominent op de cover. Achteraf is het bizar welke visie Philips had en de keuzes die het bedrijf durfde te maken. Hun gebouwen hadden bijna allemaal een zekere kwaliteit, met veel aandacht voor de functie van daglicht waardoor er kon worden gewerkt.”
Zestig jaar na de bouw staat het Evoluon nog als een huis. De schotel wordt met recht iconisch genoemd, vindt De Bever. „Iedereen kent het. Het is een van de weinige gebouwen in de stad dat vertelt dat Eindhoven bestaat. Als vorm is het bijzonder wat ze voor elkaar hebben gekregen. Verbijsterend zelfs. Moet je voorstellen: in 1966! We moeten het Evoluon koesteren, maar we moeten ook verder durven gaan. Het moet niet in de weg staan van een betere toekomst. Dat is altijd het dilemma om mee te dealen voor degene die daarover beslist. Het Evoluon 2.0, het is een cliché, ik weet het, heeft de potentie om de plek te zijn die het was, maar dan zestig keer beter. Het heeft zo’n symboliek dat het mee de identiteit van de regio bepaalt. Het staat er nog steeds, brokkelt niet af, het moet alleen een beetje verduurzaamd worden. Wist je trouwens dat de staalkabels de achilleshiel van het Evoluon zijn? Die houden de hele boel bij elkaar.”
Geluidsstoelen
In de hoogtijdagen trok het Evoluon een half miljoen bezoekers per jaar. Terwijl er volgens brandweervoorschrift maximaal tweeduizend mensen tegelijkertijd binnen mochten zijn. Een teller, in de vorm van vier rode ‘radiobuizen’, hield in de hal het aantal bezoekers precies bij. De hydraulische glazen lift, destijds op zich al een attractie, bracht de bezoekers naar de bovenste ring waarna zij via trappen in de expo afzakten naar beneden. Mensen, én vooral kinderen, mochten zelf experimenteren en demonstratiemodellen bedienen, onder andere in de kelder.
Populair waren de stereo-geluidsstoelen, waar de jeugd graag in rondhing. Philips demonstreerde er de cd en de cd-speler als krasloze revolutie op het gebied van Hi-Fi geluidsweergave, met promotionele hulp van Engelse rockband Dire Straits. We maakten kennis met de symfonische rock van de Eindhovense componist Ed van Otterdijk als onderdeel van de expositie, ingeleid door een andere Eindhovenaar: Frits Spits. Als werkstudenten verwonderden wij het publiek met de rubber balletjes die we in -200 graden vloeibare stikstof lieten zakken waarna ze bevroren en wij ze kapot gooiden. Tegen sluitingstijd gebruikten we de balletjes om – stiekem – te voetballen op de ringen waarbij af en toe een bezoeker maar op haar na werd gemist…
Het actualiseren van de expositie en de exploitatie van het gebouw kostten veel geld. Daarom besloot Philips in 1989 te stoppen met de tentoonstelling. Het Evoluon werd benut als congres- en evenementencentrum en zo een inspirerende omgeving voor ondernemers. Later werd het gebouw incidenteel ook gebruikt voor feesten en partijen. Bijzonder waren de vier 3D-concerten van de Duitse elektroband Kraftwerk in oktober 2013. De zaal was persoonlijk uitverkoren door Kraftwerk-oprichter Ralf Hütter, vanwege het retro-futuristische uiterlijk van het gebouw en de relatie met Philips. 3D-animaties waarin de schotelsectie van het gebouw afdaalde uit de ruimte, maakten deel uit van het nummer Spacelab.
Back tot he future
We groeiden zogezegd op met het Evoluon als nostalgisch baken aan de Noord-Brabantlaan in Strijp, waar Philips groot groeide en de wereld veroverde. Onderdeel van het collectief geheugen én symbool van de toekomst tegelijk. Het gebouw roept herinneringen op maar blijft ook inspireren. De koepel verschijnt als vertrouwd beeld links tussen het groen aan de horizon voor wie via de Tilburgseweg de stad binnenrijdt. Voor de gemiddelde Eindhovenaar is het simpelweg niet meer weg te denken uit de stad.
Met Next Nature gaat het Evoluon back to the future. Onder leiding van kunstenaar, filosoof en wetenschapper Koert van Mensvoort zet de stichting de traditionele functie van het Evoluon als toegankelijk museum voort (‘Beleef de toekomst in een historisch monument’), maar met meer nadruk nog op onze toekomst en dan vooral de positie én de rol van de mens, technologie én vooruitgang daarin. Want het Evoluon is meer dan architectuur. Juist de genoemde combinatie maakt het gebouw relevant in een tijd waar technologie (denk aan AI) steeds meer invloed heeft op ons leven. Next Nature wil een nationaal toekomst-museum zijn, of is het dat al, waarmee het rijksmonument een hedendaagse invulling kreeg. De toekomst is namelijk nooit af. Elk tijdperk stelt steeds weer nieuwe vragen over technologie en uitdagingen aan de mens.
___________________________________
Ouderwets open voor publiek en veiling van Evoluon-objecten
De viering van zestig jaar Evoluon moet wat betreft Next Nature een ode aan het verleden worden én is tevens de uitnodiging om samen vooruit te blijven kijken. Op zaterdag 19 september zijn het Evoluon en de expositie van het Next Nature Museum toegankelijk voor de symbolische prijs van 1 euro. Het bedrag verwijst naar de entreeprijs van vroeger: 1 gulden. Daarmee wordt het jubileum laagdrempelig en toegankelijk gevierd, aldus Next Nature. Op de begane grond kunnen bezoekers bovendien de nieuwe installatie over de geschiedenis van het Evoluon bekijken. Het museum is open van 10.00 tot 18.00 uur.
Op vrijdag 25 september houdt Next Nature een grote veiling met bijzondere Evoluon-objecten in de koepel. Belangstellenden zijn welkom om mee te bieden. Veilingmeester is Mike Weerts. De Eindhovense sixtiesband MOOON speelt, het museum is open en er zijn rondleidingen. De avond is onderdeel van Friday Next en wordt georganiseerd in samenwerking met de Effenaar, Brabant C en ASML.
___________________________________
