Eindhovens burgemeester Jeroen Dijsselbloem pleit voor maximale openheid overheid bij ramp
Wat valt er na dertig jaar nog te vertellen over de Herculesramp? Genoeg om een podcastserie van tien afleveringen met verhalen te vullen en een boek over het tragische vliegongeval te actualiseren. De Herculesramp leeft nog steeds onder de betrokkenen en lang niet alle verhalen zijn verteld. De kans op herhaling wordt reëel geacht terwijl de organisatie van de regionale rampenbestrijding ten prooi viel aan forse bezuinigingen. Het spreekverbod voor hulpverleners is nog niet zo lang geleden pas opgeheven. En het verzoek om de evaluaties van de rampenoefeningen en incidenten in de afgelopen jaren leverden louter zwartgelakte documenten op…
Tekst: Hans Matheeuwsen | Foto’s: Regiopolitie Brabant-Zuidoost
Eerst even terug naar een van Eindhovens meest zwarte bladzijden in de na-oorlogse geschiedenis. Op de zomerse maandagavond 15 juli 1996 stortte kort na zessen een C-130 Hercules-transportvliegtuig van de Belgische luchtmacht neer op de vliegbasis Eindhoven. De jonge co-piloot, die vloog, maakte onterecht een doorstart als reactie op een vogelaanvaring. Die mislukte waardoor het toestel neerstortte naast de landingsbaan, waarna brand uitbrak. In het vliegtuig bevond zich niet alleen de vierkoppige crew maar ook het Fanfarekorps Koninklijke Landmacht dat terugkeerde van een succesvolle muzikale reis naar Modena in Italië. De uitgerukte brandweer van de vliegbasis wist dat niet en veronderstelde bovendien dat de bemanning snel omkwam door een felle cockpitbrand. Totdat een half uur later de inzittenden werden ontdekt in het laadruim van de Hercules. Elf jonge leden van het Fanfarekorps werden nog levend uit het vliegtuig gehaald. Uiteindelijk overleefden zeven van de 41 inzittenden de ramp, die zich kenmerkte door een reeks van communicatie- en daaruit voortvloeiende beoordelingsfouten, met als gevolg een (te) late redding en (onnodig) veel slachtoffers. In de jaren daarna verschenen tientallen rapporten waarin deskundigen vooral met elkaar van mening verschilden over de aanpak van de ramp.
Uiteindelijk duurde de nasleep, ook wel de ramp na de ramp genoemd, vijftien jaar! Er werd gepleit voor een parlementaire enquête maar daar had ‘de politiek’ geen zin in, het jaar daarvoor was Defensie immers al onderwerp van controverse als gevolg van ‘Srebrenica’ waar onder toeziend oog van een Nederlands VN-detachement achtduizend moslimmannen werden vermoord. In 2009 verscheen het boek ‘Vergeten ramp’ met onder andere een technische reconstructie van de landing, maar ook daarin werd door het kabinet geen aanleiding gezien om het onderzoek te heropenen. De (publieke) belangstelling voor de Herculesramp verdween al snel. De tragedie verschijnt nooit in de lijstjes van rampen die Nederland in de jaren negentig troffen.
Het gaat uiteindelijk alleen om geld. Veiligheidsregio’s hanteren al jaren de kaasschaaf en zijn blijkbaar bereid om risico’s te nemen’
Kaasschaaf
Om de vraag in de inleiding te beantwoorden: genoeg, zeker in relatie tot de actualiteit. Waarbij de staat van de regionale rampenbestrijding anno 2026 het meest in het oog springt. In de afgelopen jaren is door regionale bestuurders binnen de Veiligheidsregio Brabant-Zuidoost zo’n beetje de helft van de brandweer-capaciteit wegbezuinigd terwijl de samenleving steeds complexer wordt en bovendien wordt geconfronteerd met een toenemende crisis-dreiging. De zorgen daarover zijn groot, zowel op landelijke niveau als regionaal.
In het eerste geval trok de Inspectie voor Justitie en Veiligheid in oktober 2025 aan de bel. De brandweer zakt door zijn hoeven zodra sprake is van (regio-overschrijdende) rampenbestrijding omdat de reguliere brandweerzorg dan in veel gevallen niet meer gegarandeerd kan worden. De betrokken inspecteur spreekt van een structureel tekortschietende brandweer wanneer hij wordt geconfronteerd met grootschalige en langdurige incidenten. Denk aan de natuurbranden in het voorjaar waarvoor bij de bestrijding de hulp werd ingeroepen van korpsen uit Duitsland, België én Frankrijk.
De Vakvereniging Brandweer Vrijwilligers, die tachtig procent van het personeel vertegenwoordigt, brengt de afkalvende brandweerzorg in Nederland al langere tijd onder de aandacht in Den Haag, Zolang veiligheidsregio’s autonoom zijn in bevoegdheden en eigen beleidskeuzes kunnen maken, zal de brandweerzorg in Nederland kwalitatief niet beter worden, stelt voorzitter Marcel Dokter. „Het gaat uiteindelijk alleen om geld. Veiligheidsregio’s hanteren al jaren de kaasschaaf en zijn blijkbaar bereid om risico’s te nemen.”
Uitblazen van een kaars
„Veel kennis verdwijnt”, legt de VBV-voorzitter de penibele situatie waarin de brandweer verkeert uit. „Veiligheidsregio’s worden aangestuurd door managers wiens enige ervaring met brandweerzorg het uitblazen van een kaars is. Verantwoordelijkheden worden weggelegd bij gemeentesecretarissen. Burgemeesters vinden sensitieve managers blijkbaar belangrijker dan kennis en ervaring. Ik kan het niet mooier maken”, vervolgt Dokter. „Los van het feit dat we de helft minder materieel hebben, is de bezetting per voertuig ook standaard teruggebracht van zes naar vier personen. Het aantal vrijwilligers in Nederland is gedaald van 22.000 naar 19.000. Gemiddeld per kazerne praten we over een bezetting die van 30 à 25 vrijwilligers naar achttien à zestien is gegaan. Dan is het niet vreemd dat we van maandag tot vrijdag maar zes man paraat hebben.
Er is sprake van een georganiseerd paraatheidsprobleem. Regionale bestuurders nemen besluiten op basis van getallen die door de kleine alarmeringen worden bepaald. Maar het gaat juist om de voorbereiding op calamiteiten die niet vaak voorkomen en een grote impact hebben. De Herculesramp is daar een voorbeeld van. Er worden rapporten geschreven maar zodra je vraagt wat daarmee wordt gedaan dan wordt het stil. In Enschede willen ze een nieuwe woonwijk bouwen in de buurt van een vuurwerkopslagplaats. Tja, wat hebben we dan geleerd?”
Inhaalslag
Eindhovens burgemeester Jeroen Dijsselbloem onderkent het probleem dat met name de regionale brandweer heeft. Hij is tevens voorzitter van de Veiligheidsregio Brabant-Zuidoost. In de laatste podcast-opname over de Herculesramp gaat hij desgevraagd in op de huidige situatie. Hij is er niet blij mee, zegt Dijsselbloem. „Ik ben in 2022 begonnen als burgemeester van Eindhoven. Een jaar later kwam boven tafel dat de Veiligheidsregio een probleem heeft. Er is een gebrek aan materieel, het ontbreekt aan voldoende opleiding om de vakbekwaamheid op niveau te houden. De communicatie-systemen zijn slecht, de IT is verouderd en dus zeer kwetsbaar.”Volgens Dijsselbloem is er een ‘groot plan gemaakt dat om veel geld gaat’ om de nood te lenigen. „Dit kan zo echt niet langer. Dat vonden de gemeentes wel even moeilijk. Maar ik moet zeggen dat het besef van de noodzaak inmiddels tussen de oren zit. We zijn aan het repareren, en dat doen we zo snel mogelijk. De ramp kan zich morgen weer voltrekken.”
Hij heeft zich afgevraagd hoe de situatie kon ontstaan. „Misschien door het opgaan van de lokale brandweerkorpsen in de Veiligheidsregio. Die was ver weg. Veel korpsen, én lokale politici, wilden dat niet. Maar het was een landelijk besluit: we gaan opschalen. Het is allemaal met weinig liefde gebeurd. Er was te weinig liefde bij de lokale besturen voor de Veiligheidsregio. Geen verbinding. Vanuit het gevoel het is ónze brandweer. Je mag een tijd mopperen, maar dan moet toch de knop om. Mensen moeten in staat worden gesteld om de grote verantwoordelijkheid die zij hebben bij de ramp- en crisisbestrijdjng waar te maken. Hulpverleners moeten hun werk kunnen doen. We vragen ook veel meer. Kijk naar de natuurbranden. Eindhoven Airport is fors gegroeid. Defensie breidt uit. Er wordt volop gebouwd in de stad. De inhaalslag is groot, en kost veel geld en tijd. Het is wegwerken van achterstallig onderhoud. Dat is waar we nu staan. Ik zeg het zonder blijdschap. Ik ben wel blij met het gedeelde gevoel van urgentie.”
Miscommunicatie, misverstanden. Met een dramatische afloop. Het grijpt je naar de keel’
Enorme impact
Ter voorbereiding op zijn deelname aan de podcast las Dijsselbloem het boek ‘Vergeten ramp’. „Dan komt het in volle omvang pas binnen. Het snijdt door je ziel.” Hij las het vooral ook met in zijn achterhoofd zijn functionele eindverantwoordelijkheid voor de rampenbestrijding in de regio. Voorafgaand aan zijn benoeming in Eindhoven was hij bovendien drie jaar voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid, die ook onderzoek deed naar de Herculesramp. „Een aaneenschakeling van gebeurtenissen als gevolg van systeem-falen”, constateert Dijsselbloem. „Miscommunicatie, misverstanden. Met een dramatische afloop. Het grijpt je naar de keel. De rillingen gaan over je rug. Soms wil je de haren uit het hoofd trekken. Een zeer ernstige ramp met een enorme impact. Het zal je maar overkomen.
De eeuwige vragen zijn natuurlijk: had het voorkomen kunnen worden? Hadden er minder slachtoffers kunnen vallen? Waarom? We kunnen ervan uitgaan dat in een grote stad als Eindhoven ernstige dingen kunnen gebeuren. We bereiden ons voor op een herhaling van die ramp. Maar dat gaat waarschijnlijk niet gebeuren. Elke ramp is anders, uniek in zijn soort. En die hebben we niet geoefend. Da’s een ding dat zeker is. Ik ben ervan overtuigd dat er veel lessen zijn geleerd. We hebben wel stappen gemaakt met elkaar. Ik denk dat de inrichting van de rampenbestrijding en de samenwerking daarbinnen nu beter zijn dan toen. Het is onthutsend om te lezen hoe het allemaal verliep.”
Gesprek
Dat de evaluaties van de laatste oefeningen en incidenten gecensureerd ter beschikking zijn gesteld van de initiatiefnemers van de podcast, is niet de keuze van Dijsselbloem laat hij blijken. „Het doel van de oefeningen is om dingen boven tafel te krijgen die niet goed lopen. Welke misverstanden zijn er, welke miscommunicatie, onduidelijkheid over rollen. Als er kritische opmerkingen instaan, wil dat niet zeggen dat de oefening niet goed is verlopen, misschien heeft de oefening juist veel lessen opgeleverd. Maar openbaarheid is mijn uitgangspunt. Stukken van de overheid zijn in principe openbaar, tenzij de staatsveiligheid in het geding is. Een veilige leeromgeving is niet het criterium. Daar gaan we het gesprek echt nog wel over voeren.”
Hetzelfde geldt wat hem betreft voor het ‘spreekverbod’ dat hulpverleners direct na de ramp is opgelegd, op straffe van ontslag op staande voet bij overtreding. Dat was er onder zijn verantwoordelijkheid nooit gekomen, aldus de burgemeester. „Ik denk dat dit een fout is geweest die het trauma heeft versterkt, en waardoor mensen zich schuldig zijn gaan voelen. Over de nasleep van zo’n ramp moet er maximale openheid zijn. Mensen aan de top moeten dat ook uitstralen: we geven volstrekte helderheid en openheid. Hulpverleners moeten zich vrij voelen om te spreken. Ik ben altijd op zoek naar de reden van een maatregel. Ik snap het argument, voorkomen dat onderzoekers voor de voeten worden gelopen, maar ik ben het er niet mee eens. Je loopt onderzoekers voor de voeten als je stellige conclusies naar buiten brengt. Het is goed als zij hun werk kunnen doen, maar dat is iets anders dan iedereen de mond snoeren. Ik ben daar helemaal niet voor.
Ik sta open om het gesprek met mensen te voeren als zij daartoe de behoefte voelen. Om te praten wat er is gebeurd en over wat er nog altijd in hun hoofd en hart zit. De vragen, de boosheid, het verdriet. Daar ben ik ook voor, als burgemeester. Als voorzitter van de Onderzoeksraad weet ik wat voor een impact grote ongelukken kunnen hebben in het dagelijkse leven van nabestaanden. Dat neem je mee. Ik wil helpen om de emoties die nog leven een plek te geven.”
______________________________________
Podcast: De vergeten ramp
Op 15 juli was het dertig jaar geleden dat de Herculesramp plaatsvond.
Overlevenden en nabestaanden, verenigd in de Stichting Herculesramp 1996, herdachten de ramp bij het
monument op de vliegbasis Eindhoven, waarvoor voor het eerst (!) ook hulpverleners en andere betrokkenen waren uitgenodigd. ’s Avonds was er een herinneringsconcert in het Parktheater onder de titel ‘Tijdloos verbonden’.
In aanloop naar de herdenking werd de podcastserie ‘De vergeten ramp’ live gezet. In tien afleveringen vertellen hierin overlevenden, nabestaanden, getuigen, betrokkenen en hulpverleners hun verhaal van de ramp. Het gelijknamige boek is opnieuw uitgebracht,
en met vijftig pagina’s aangevuld, mede naar aanleiding van de podcast. Er is een site www.devergetenramp.nl via welke de podcast-afleveringen zijn te beluisteren.
______________________________________
