Buurtfunctie behouden in nieuw ontwerp
Vanaf het moment dat Philips zich in Eindhoven vestigde, is de stad in transitie geweest. Eindhoven is als een slang die geregeld zijn oude huid afgooit en een nieuwe aantrekt. De publieke ruimte moet daarin mee. In de pijplijn zitten onder meer een compleet nieuwe stationsomgeving en wonen aan het Stadhuisplein. Dat is nog toekomstmuziek. Dat geldt niet voor het volledig heringerichte Wilhelminaplein, dat net voor Koningsdag is opgeleverd. Klaar voor het terrasseizoen.
Tekst & Foto’s: Martin van Rooij
Sluit je ogen en probeer je voor te stellen hoe Eindhoven er uitzag voor de herindeling van 1920. Wat zie je? Een stadje van niks met amper tienduizend inwoners, opgesloten tussen vijf dorpen die qua oppervlakte veel groter waren. Liep je vanuit Eindhoven de Dommelstraat af, dan kwam je bij de Parklaan: gemeente Tongelre. Aan het eind van het Stratumseind, over het bruggetje? Daar begon Stratum. Woensel begon al halverwege het Stationsplein, dus aan de centrumzijde van het station. Eindhoven was een adolescent met groeistuipen, gehesen in een broek maatje 140. Het knelde aan alle kanten.
Geen pleinenstad
Met de komst van Philips en de opening van de eerste Philips gloeilampenfabriek aan de Emmasingel (nu het Philips Museum) trokken arbeiders van heinde en verre naar Eindhoven voor werk. Al snel barstte de stad uit zijn voegen; vandaar de fusie tot groot Eindhoven in 1920. Maar ook in de jaren daarvoor werd al flink gebouwd, weet Herman Kerkdijk, voormalig stedenbouwkundige van de gemeente Eindhoven, kenner van de stad en auteur van het boek ‘Eindhoven Variomatic’ (Lecturis). Een goed voorbeeld daarvan is volgens hem het Wilhelminaplein. „Dat was een uitbreiding op de binnenstad van Eindhoven. Het besluit om aan de Willemstraat een plein aan te leggen is achteraf bezien best bijzonder. Eindhoven is namelijk van oudsher helemaal geen pleinenstad.”
Eindhoven is in 1232 gesticht door de Hertog Jan van Brabant nabij de kruising van twee belangrijke handelsroutes: van Den Bosch naar Luik en van Antwerpen naar Keulen, op een hoger gelegen stuk grond tussen de Dommel en de Gender. Kerkdijk: „De Rechtestraat maakte deel uit van de weg van Den Bosch naar Luik. Naast de Rechtestraat werd een markt aangelegd waar boeren hun vee en graan konden verhandelen, de huidige Markt. Eindhoven had een lintbebouwing – dorpser kan het niet – en geen noemenswaardig centrum en dus ook verder geen pleinen. Pas in 1866 kreeg Eindhoven naast de Markt een tweede plein, het Stationsplein.”
Chique wonen
De aanleg van het Wilhelminaplein, het derde plein van Eindhoven, startte in 1905. Kerkdijk: „Het was bedoeld voor mensen met wat meer geld zodat ze wat groter konden wonen. Niet aan een straat maar aan een plein. Dat was chiquer.” Het Wilhelmina-
plein heeft – in tegenstelling tot de Markt – altijd een buurtfunctie gehad. „De Markt was van oudsher een marktplein, een plek om te handelen. Het stationsplein heeft weer een andere functie. Het is een soort poort, een plek waar mensen de stad in- en uitgaan, met een vergelijkbare functie als de Middeleeuwse stadspoort. Het Wilhelminaplein heeft altijd de functie gehad van buurtplein: een plek waar buurtgenoten elkaar ontmoeten.”
Kerkdijk kent het Wilhelminaplein als zijn broekzak. „In 1979 kwam ik van Hardenberg (Overijssel) naar Eindhoven om er aan de Technische Hogeschool (sinds 1986 Technische Universiteit Eindhoven – MvR) te gaan studeren. Mijn eerste kamer was in de St. Catharinastraat. Ik kwam aan op een maandagavond en zat de avond erop al in Café Wilhelmina. Iedere zondagavond ging ik naar de telefooncel op het Wilhelminaplein om te bellen met mijn ouders. Het plein stond in die jaren altijd vol met auto’s.”
In de loop der jaren werd het plein een rommeltje, onder meer door de toepassing van allerlei verschillende materialen. Rond 2003 organiseerden gemeente Eindhoven en de Nederlandse Bond voor Architecten een prijsvraag voor een nieuw Wilhelminaplein, met bijna vijftig ontwerpen als resultaten. Het winnende ontwerp, gemaakt door de Eindhovense architecten Bert Dirrix en Paul Diederen, is nooit uitgevoerd vanwege een gebrek aan politiek draagvlak en geld. Maar de geest was uit de fles, evenals trouwens de klimaatverandering. De zomer van 2015 was zo heet dat de terrassen op het stenige plein nagenoeg leeg bleven. Het was er veel te heet. Omwonenden en ondernemers sloegen de handen ineen en schreven een gezamenlijke visie op het plein. Dat bracht de zaak weer in beweging. Elf jaar later is het heringerichte plein, naar een ontwerp van Flux Landschapsarchitectuur, klaar.
In het ontwerp heeft Flux een paar verstandige keuzes gemaakt, vindt Kerkdijk. „In een allereerste schets voor de herinrichting was het plein nog omgetoverd tot een park. Dat paste niet bij de oorspronkelijke functie van dit plein, namelijk een plek waar omwonenden elkaar ontmoeten. Het Wilhelminaplein is ook altijd een plein geweest van evenementen; denk aan carnaval, het bluesfestival en de fakkeltocht.” De gemeente heeft er volgens hem goed aan gedaan het plein niet vol te zetten met bomen en ruimte voor evenementen te behouden. Ook de spuitertjes kunnen hem bekoren. „Water in de stad is altijd een goed idee. Allereerst is het leuk. Daarnaast biedt het bij warm weer verkoeling en is het voor kinderen een aantrekkelijk speelelement.”
Condensatoren
Dat het plein vergroend is, begrijpt hij. „Het ontwerp dat de prijsvraag van 2003 won kenmerkte zich door een groot aantal bomen maar zonder plantvakken. Er was dus veel begaanbare ruimte. Ik snap dat er vergroend moet worden maar je moet het niet overdrijven. Pleinen zijn sociale condensatoren. Het zijn plekken waar mensen zich verzamelen, waar demonstraties beginnen en waar revoluties ontstaan. Denk aan het Plein van de Hemelse Vrede in Beijing, de Place de la Bastille in Parijs en het Maidanplein in Kiev. Sommige mensen dachten dat met de komst van het internet die typische functie van pleinen verloren zou gaan. Online kon je immers een nog veel grotere groep mensen bereiken. Toch hebben de pleinen die functie behouden. Mensen hebben nu eenmaal de behoefte om fysiek bij elkaar te komen. Dat zag je ook tijdens de coronaperiode.”
Plein, kerk, school
Met name in Stratum zijn veel groenpleinen ontstaan nabij een kerk, een school en een parochiehuis, weet Kerkdijk. „Eindhoven is daar stedenbouwkundig bekend om. De grootte van de parochies bepaalde de stedelijke ‘uitleg’. Had je een parochie met vijfduizend zielen en een pastoor, dan kon je bouwen. Zo ontstonden het Gerardusplein, het Mimosaplein, het Gerardusplein en het oude Lavendelplein in Stratum. Heel Stratum zit in feite zo in elkaar. Die pleinen hebben een haast dorps karakter en dat geldt ook voor het Wilhelminaplein. Dat kleinschalige, Bourgondische karakter van het plein is de reden waarom het plein zo populair is.”
Ook andere elementen uit het ontwerp van Flux kunnen zijn goedkeuring wegdragen. „Dat er in de stoepen voor de woningen geen lantaarnpalen staan en alle masten naar het midden van het plein zijn verhuisd, is een goede keuze. Dat geeft rust. Fijn ook dat er geen stoepranden meer zijn; het hele plein is vlak en dus ook goed begaanbaar voor mensen die minder goed ter been zijn. Verder ben ik blij met de toepassing van de zogenaamde ‘Eindhovense steen’. Die is kenmerkend voor het centrumgebied en heeft een chique uitstraling. Verder ben ik blij dat er aan de randen van het plein niet meer kan worden geparkeerd, al blijft het jammer dat er midden op het plein zelf parkeerplaatsen zijn aangelegd.” Of ze daar blijven, is overigens de vraag. De gemeente sluit niet uit dat deze vijftien parkeerplaatsen op termijn niet meer nodig of wenselijk zijn en worden weggehaald.
